BOM và MRP là gì? Cách lập định mức vật tư để xưởng không thiếu hàng

BOM nhiều cấp, định mức kèm hao hụt và cách chạy MRP đến đề nghị mua, có bảng tính ví dụ.

Chuyền đang chạy thì hết sơn. Đơn gấp nhưng gỗ còn ở nhà cung cấp. Còn kho lại đầy vật tư mua thừa, vì mua hàng dựa vào trí nhớ thủ kho.

Gốc vấn đề thường là thiếu định mức vật tư cho từng sản phẩm và thiếu cách tính nhu cầu mua từ đơn hàng, tồn kho. Bài này giải thích BOM và MRP là gì, cách lập định mức có hao hụt, cách chạy MRP từng bước, kèm bảng tính ví dụ.

BOM là gì?

BOM (Bill of Materials), hay định mức nguyên vật liệu, là danh sách mọi vật tư, chi tiết và bán thành phẩm cần để làm ra một đơn vị thành phẩm, kèm số lượng từng thứ. BOM trả lời câu hỏi: làm một sản phẩm hết bao nhiêu thứ gì.

Mỗi dòng BOM gồm mã vật tư, số lượng cho một đơn vị sản phẩm cha, đơn vị tính trùng với kho, tỷ lệ hao hụt và cấp trong cây sản phẩm. Sai một dòng BOM là sai nhu cầu vật tư, cấp phát và giá thành.

BOM một cấp và BOM nhiều cấp

BOM một cấp chỉ liệt kê vật tư đi thẳng vào thành phẩm, hợp với sản phẩm ít công đoạn như pha trộn, đóng gói. BOM nhiều cấp chia thành phẩm thành các bán thành phẩm (cụm, chi tiết làm dở), mỗi cụm có BOM riêng, tạo thành một cây. Cách này hợp với đồ gỗ, lắp ráp, thiết bị nhiều cụm: trừ được tồn bán thành phẩm ở đúng cấp, đổi thiết kế một cụm chỉ sửa một BOM.

Ví dụ minh hoạ: cây BOM bộ bàn ăn BA-01 gồm 1 bàn và 4 ghế. Số lượng tính cho 1 đơn vị của dòng cha ngay trên, đã gồm hao hụt.

Cộng dồn qua các cấp: 1 bàn cần 0,085 + 4 × 0,010 = 0,125 m3 gỗ; 1 bộ cần 0,125 + 4 × 0,030 = 0,245 m3 gỗ.

Cách lập định mức nguyên vật liệu kèm tỷ lệ hao hụt

Định mức đưa vào BOM là lượng vật tư phải xuất kho cho một đơn vị sản phẩm, gồm phần nằm lại trên sản phẩm và phần hao hụt khi cắt, gia công, sơn. Bỏ qua hao hụt thì cuối lệnh nào cũng thiếu vật tư.

Tỷ lệ hao hụt nên lấy từ số liệu thật. Ví dụ minh hoạ: 3 lệnh gần nhất xuất 12,5 m3 gỗ, gỗ nằm trên thành phẩm theo bản vẽ là 10,0 m3, hao hụt = (12,5 − 10,0) ÷ 10,0 = 25%.

Có xưởng chia định mức tịnh cho (1 − tỷ lệ hao hụt); cách nào cũng được, miễn dùng thống nhất cho mọi mã.

MRP là gì và chạy thế nào?

MRP (Material Requirements Planning), hay hoạch định nhu cầu vật tư, là cách tính cần mua thêm bao nhiêu vật tư và đặt vào ngày nào, dựa trên kế hoạch sản xuất, BOM, tồn kho và thời gian giao hàng. BOM cho biết một sản phẩm cần gì; MRP cho biết cả đơn hàng còn thiếu gì.

1. Nhu cầu gộp: số lượng cần làm nhân với BOM, đi từ cấp trên xuống cấp dưới.
2. Trừ tồn kho khả dụng: lượng đang có trong kho, đã trừ phần giữ cho lệnh khác, kể cả bán thành phẩm.
3. Trừ hàng đang về: đơn mua đã đặt, chắc chắn về trước ngày cần.
4. Cộng tồn kho an toàn: lượng giữ lại phòng hàng về trễ hoặc hỏng. Kết quả là nhu cầu ròng, lượng thật sự phải mua thêm.
5. Làm tròn theo quy cách mua, lùi ngày theo thời gian giao hàng (lead time) để ra đề nghị mua và ngày đặt chậm nhất.

Ví dụ minh hoạ: bảng tính MRP cho đơn 200 bộ bàn ăn

Ví dụ minh hoạ chạy MRP cho đơn 200 bộ BA-01 theo cây BOM ở trên, cần đủ vật tư tại kho ngày 01/12.

Bước 1, bán thành phẩm: cần 200 × 1 = 200 bàn, kho không có, phải làm 200 bàn. Cần 200 × 4 = 800 ghế, kho còn 40 ghế, phải làm 760 ghế.

Bước 2, nhu cầu gộp nguyên vật liệu:

Bước 3, nhu cầu ròng và đề nghị mua:

Kiểm lại dòng gỗ: 47,8 − 18,5 − 10,0 + 2,0 = 21,3 m3, làm tròn lên 22 m3. Ngày đặt là 01/12 lùi đúng số ngày giao. Nếu quên 40 ghế có sẵn, nhu cầu sẽ bị tính dư 1,2 m3 gỗ, 10 lít sơn, 40 tấm mút.

Tính tay được với bốn loại vật tư. Khi có hàng trăm mã và nhiều đơn chồng nhau, xưởng nên dùng phần mềm quản lý sản xuất có BOM và MRP lấy số trực tiếp từ đơn hàng, BOM và kho.

Giữ BOM luôn đúng: thay đổi thiết kế và phiên bản BOM

BOM chỉ đúng khi mọi thay đổi thiết kế, vật tư thay thế hay hao hụt được cập nhật qua quy trình có người duyệt và ngày hiệu lực.

• Một người chịu trách nhiệm BOM, thường là phòng kỹ thuật; người khác chỉ đề xuất.
• Phiếu thay đổi kỹ thuật: đổi gì, vì sao, áp dụng từ ngày nào.
• Phiên bản BOM là bản định mức có số hiệu và ngày hiệu lực riêng. Lệnh đã phát hành giữ bản cũ, lệnh mới dùng bản mới, không ghi đè.
• So tiêu hao thực tế với định mức sau mỗi lệnh. Lệch nhiều lần thì rà lại BOM.

Lỗi thường gặp

• BOM thiếu vật tư phụ: quên keo, giấy nhám, thùng carton. Chuyền dừng vì món rẻ nhất.
• Không tính hao hụt: định mức lấy đúng bản vẽ, cuối lệnh nào cũng phải mua gấp.
• Tồn kho không đúng thực tế: xuất không ghi phiếu, vật tư thừa không nhập lại, MRP tính trên số sai.
• Trừ hàng đang về chưa chắc chắn: đơn mua chưa chốt ngày giao đã được trừ.
• Một thời gian giao hàng cho mọi nhà cung cấp: hàng nhập khẩu về muộn, hàng mua trong ngày nằm kho lâu.

Lập BOM và chạy MRP trên QBIS ERP

QBIS ERP là phần mềm quản lý sản xuất của QBIS, đang vận hành ở hơn 10 nhà máy với hơn 1.200 mã nguyên vật liệu và BOM được quản lý:

• BOM nhiều cấp cho từng mã thành phẩm, tính nhu cầu vật tư theo lệnh sản xuất.
• MRP đối chiếu tồn kho, tự tạo đề nghị mua khi thiếu, cân đối cung cầu.
• Cấp phát, tiêu hao theo lệnh sản xuất, phát hiện hao phí vượt định mức.
• Kho nguyên vật liệu, thành phẩm theo thời gian thực, nên MRP tính trên số tồn mới nhất.

Giá: Starter 4,8 triệu đồng/năm (5 tài khoản, BOM, định mức, kho nguyên vật liệu và thành phẩm), Growth 7,2 triệu đồng/năm (10 tài khoản, thêm MRP tự đề nghị mua, giá thành thực tế theo lệnh), Pro chuỗi 16,8 triệu đồng/năm (20 tài khoản, nhiều nhà máy). Dùng thử miễn phí 10 ngày.

Xem chi tiết QBIS ERPXem bảng giá, dùng thửHotline 024 7306 8956

Câu hỏi thường gặp

BOM và MRP khác nhau thế nào?

BOM là định mức vật tư cho một đơn vị sản phẩm, gần như cố định đến khi đổi thiết kế. MRP là phép tính chạy lại khi có đơn hàng mới, dùng BOM, tồn kho và thời gian giao hàng để ra lượng cần mua và ngày đặt.

Tỷ lệ hao hụt nguyên vật liệu tính thế nào?

Lấy lượng đã xuất kho trừ lượng nằm trên thành phẩm, rồi chia cho lượng nằm trên thành phẩm, dùng số liệu vài lệnh gần nhất. Ví dụ xuất 12,5 m3 gỗ, thành phẩm dùng 10,0 m3 thì hao hụt là 25%.

Bao lâu nên chạy MRP một lần?

Chạy MRP mỗi khi có đơn hàng mới hoặc kế hoạch sản xuất thay đổi, ít nhất mỗi tuần một lần với xưởng chạy liên tục. Chạy thưa quá thì đề nghị mua đi sau thời gian giao hàng, vật tư về không kịp.

Tồn kho an toàn nên đặt bao nhiêu?

Tồn kho an toàn thường bằng lượng dùng trung bình mỗi ngày nhân số ngày nhà cung cấp hay giao trễ. Ví dụ sơn dùng 4 lít mỗi ngày, nhà cung cấp hay trễ 5 ngày thì giữ 4 × 5 = 20 lít.